2014/10/04

TURSKA / Istanbul, Bosfor (Bosphorus)



*Tekst i fotografije na blogu deo su publikovane knjige o Turskoj (ISBN 978-86-7722-422-6), zaštićeni Zakonom o autorskim i srodnim pravima: Službeni glasnik RS, br. 104/2009 i 99/2011.

*The text and photographs on the blog are parts of the published book on Turkey (ISBN 978-86-7722-422-6), protected by copyright and related rights: Official Gazette of the Republic of Serbia, Nos. 104/2009 and 99/2011.


 





Šetnja po Bosforu...


 
Kruzer na Bosforu / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved



Antička legenda kaže da je 30-ak km dug moreuz između Crnog i Mramornog mora, dobio naziv zbog ljubavnog slučaja sa bogom Zevsom, čuvenim antičkim zavodnikom, i njegovom (još jednom u nizu) ljubavnom aferom, ovog puta sa - Io (ili Ijo). Kako bi izbegao sve veću sumnjičavost svoje žene Here, Zevs je Ijo pretvorio u ljupku kravu i poslao je da pobegne. Iako je uspela da prepliva moreuz, Hera je ipak saznala za nju i poslala roj obada da je uznemiravaju i plaše, sve dok nije dospela daleko, do Egejskog mora. Na nekim lokalnim jezicima iz perioda antike, reč "bosfor" znači "kravlji prolaz".

Po nekim skorijim naučnim istraživanjima, moreuz Bosfor (na turskom - Boğazici) nastao je kao rezultat vremenskih neprilika nalik velikom Potopu opisanom u Bibliji, kada je pre oko 10.000 godina nivo Egejskog mora porastao, prelio se preko najužeg i najnižeg dela kopna ka Crnom moru, oformio Bosfor i Mramorno more, pretvorivši dotadašnje slatkovodno - Crno jezero, u slano more.


 
Ortakoj, jedan od najromantičnijih delova Bosfora, sa Bosforskim mostom u pozadini / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved




Do pre par godina, na kraju elegantnog Bosforskog mosta u smeru ka azijskom delu Istanbula, stajala je tabla sa natpisom na turskom i engleskom: „Dobro došli u Aziju“. Slična tabla, sa dobrodošlicom u Evropu bila je postavljena sa suprotne strane mosta. Iako tabli više nema, opšte je poznato da je Bosforski moreuz koji počinje na severu (na Crnom moru), a završava se na jugu ulaskom u Mramorno more, prirodna granica između dva kontinenta - Evrope i Azije, a Istanbul jedini grad na svetu koji leži na dva kontinenta.

Bosfor je dug 32 km i za sada, možete ga preći na tri mesta: preko Bosforskog mosta - Boğaziçi Köprüsü, bliže centru  - 5,7 km vazdušnom linijom od Istorijskog centra), oko 6 km severnije preko mosta Sultana Mehmeda II Osvajača - Fatih Sultan Mehmet Köprüsü, ili preko najdaljeg i najnovijeg mosta puštenog u rad avgusta 2016  - Most Javuz Selim sultana - Yavuz Sultan Selim Köprüsü.

Istanbul sigurno ne bi bio ono što je da nije Bosfora. Sa evropske, ali i sa azijske strane, možete provesti čitav dan uživajući u šetnji duž možda najušuškanijeg dela grada, delova kojih ređe ima u uobičajenoj turističkoj ponudi, a koje neizostavno treba videti. Osim malih i velikih brodova koji prolaze moreuzom, usput ćete videti i neke od najlepših drvenih, kitnjastih vila Bosfora.




Gradski saobraćaj na Bosforu / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved
Azijska obala Bosfora / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved
Evropska obala Bosfora, Sarijer / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved


Za prvi susret sa Bosforom možete izabrati brod ili šetnju. I jedno i drugo, doživljaj je za sebe – ovo drugo posebno. Ako ste u prilici da upoznate delove Bosfora sa kopna, evo par stvari na koje treba da obratite pažnju.

Obala Bosfora prilično je razuđena. Sa evropske strane, kraj same obale duž gotovo čitavog moreuza prolazi ulica, put sa čije se desne strane (u smeru ka severu) nalazi šetalište sa klupama, poneki park, šumarak, igralište za decu i slično. Tik uz podnožje zelenih brežuljaka, videćete prelepe stare, osmanlijske vile iz XIX veka - "jali (yalı). Sa "sitnim vezom" na drvenim fasadama, delovima „čipki“ u duborezu koje vise jedne iznad drugih, često uz samu ulicu, arhitektura ovih kuća neodoljivo podseća na kolonijalni, viktorijanski stil. Mnoge od kuća doterane su sa posebnim ukusom i služe kao letnjikovci bogatih stanovnika Istanbula, često muzeji, a u najvećim i najočuvanijim, danas se nalaze rezidencije ambasada.



Ali Pašina vila na evropskoj obali Bosfora, i Fatihov most / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved
Vila u Bebeku / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved



Počev od centra grada, prvih nekoliko kilometara duž Bosfora u smeru ka severu, Istanbul je još uvek veoma gusto naseljen. U ovom delu nalazi se poslednja adresa osmanskih vldara iz XIX veka - Dolmabahče palata (Dolmabahçe Sarayi), Pomorski muzej i palata Čiragan (Çirağan Sarayi), sada luksuzni hotel Čiragan Palas Kempinski (Çirağan Palace Kempinski). Preko puta palate Čiragan, na uzbrdici iznad Bosfora spušta se Jildiz park (Yıldız), a u okviru bašte sa jezerom i fontanama i Jildiz palata (Yıldız Sarayı – “Zvezdana palata”). Jednu od verovatno najlepših zelenih površina u Istanbulu (nekada dela dvorskog kompleksa osmanlijskih vladara), sagradio je 1880. sultan Abdülhamid II.



Palata Dolmabahče / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved
Palata Dolmabahče / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved


 
Čim prođete slikoviti kraj Ortakoj (Ortaköy) sa istoimenom džamijom na doku (XVIII vek), elegantnim ribljim restoranima i romantičnim pogledima na Bosforski most, duž moreuza počinju da se nižu prelepa istanbulska predgrađa sa već pomenutim drvenim vilama, pretežno u vlasništvu domaćih, ali i belosvetskih bogataša (Goran Bregović, na primer poseduje jednu od vila na Bosforu), kao i čuvena tvrđava Rumeli Hisarı.

 U mnogim delovima duž evropske obale Bosfora, paralelno sa ulicom za automobile betoniran je kej. U bilo koje vreme, na šetalištu možete videti ljude kako džogiraju, decu u šetnji, prodavce sladoleda i balona, ili one kojima je pogled na azijski deo (preko puta) vredan inspiracije.  Počev od Arnavutkoja (Arnavutköy) i luksuznog Bebeka između dva mosta na Bosforu, preko prelepog Emirgan parka sa jezercem i kitnjastim carskim paviljonom, zaliva Istinije (İstinye) sa marinom za jahte i Jenikoja (Yeniköy), sve do Sarijera (Sariyer)...  izaberite vaš omiljeni deo Bosfora i provedite u njemu deo dana u šetnji, ručku,odmarajući se na klupi i posmatrajući brodove.

 
Tvrđava Rumeli Hisari i Fatihov most / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved

Palata Bejlerbej (Beglerbeg), nekadašnja letnja rezidencija sultana na azijskom delu obale / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved



Iako sve do nedavno, azijska obala Bosfora ni izbliza nije bila popularna kao evropska, stvari su se prilično promenile. Osim najpoznatije, nekadašnje letnje rezidencije sultana, Palate Bejlerbej ili Beglerbeg (Berlerbeyı sarayi) iz XIX veka mseštene tik ispod Fatihovog mosta, na ovom delu, posebno između dva mosta na Bosforu u poslednjih desetak godina nikle su predivne, savremene vile u minimalističkom stilu, obnavljaju se one stare, a cene nekretnina rastu. 

Osim bosforskih vila, azijska strana moreuza ima još mnogo toga u ponudi. Na najsevernijem delu nalazi se kraj Pašabahče (Paşabahçe – „Pašina bašta“), poznat po najvećoj, unikatnoj i masovnoj proizvodnji stakla u Turskoj (njihove proizvode možete već godinama kupiti u svim većim supermarketima Srbije). Nešto južnije naići ćete ka Kanlidžu (Kanlıca), kraj poznat po jogurtu (probajte jogurt u Asirlik Kanlica Yoğurdu, na İskele Meydani). U okolini Kanlidže nalazi se i restoran Körfez, po mišljenjima lokalaca jedan od najpoznatijih na Bosforu.
 
U delu pod imenom Bejkoz (Beykoz) nalazi se prelepa vila Ethem Pertev Yalısı iz 1860. godine, a nešto dalje i Hidiv Kasrı, nekadašnje zdanje egipatskog konzulata, a danas luksuzni restoran. Ispod Fatih mosta, smestila se najstarija vila Bosfora - Köprülü Amcazade Hüseyin Paşa Yali, koja datira još iz davne 1698. godine.



 
Doterana i propala vila u Bebeku, pre renoviranja / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved
Muzej Sadberk Hanim, Sarijer / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved



Preko puta tvrđave Rumeli sa evropske strane nalazi se nešto starija Anadolu Hisarı (“Anadolijska tvrđava”). Sagrađena je krajem XIV veka, kada je sultan Bajazit I prvi put pravio konkretnije planove u vezi osvajanja Konstantinopolja, na mestu gde je moreuz najuži (660 m). 

Danas je Anadolijska tvrđava najstarija građevina iz osmanlijskog perioda u Istanbulu, na žalost zatvorena za posetioce. Sam kraj oko zidina, tik uz more, veoma je prijatan za šetnju. U južnom delu tvrđave, na mestu gde se rečica Göksu uliva u moreuz, pejzaž dopunjuju slikoviti ribarski brodići i riblje taverne. Par stotina metara uzvodno, na samoj obali reke, u trsci se nalaze drvene platforme sa restoranima na vodi. I brodiće, i taverne možete lepo videti stojeći na mostu sa kojeg se pružaju pogledi na obe strane reke, Bosfor i tvrđavu.


 
Azijska obala Bosfora, rukavac kod Anadolijske tvrđave / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved

Anadolijska tvrđava / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved



Još južnije, u delu Kandili (Kandıllı) nalazi se čuvena mini palata Küçüksu Kasrı. Malena, ali sa fasadom tako kitnjastom da je nalik čipki, služila je poslednjim osmanlijskim sultanima kao mesto odmora prilikom lova ili izleta u prirodi. Palatu je sredinom XIX veka podigao sultan Abdul Mežid I (Abd-ul Mejid I) i njenu unutrašnjost opremio u stilu sličnom Dolmabahče i Bejlerbej palati. Godine 1944, palata je otvorena za posetioce. Nešto dalje, kraj same obale proći ćete kraj belog zdanja vojne škole - Kuleli Askeri Lisesi.
 


Azijska obala Bosfora u blizini Palate Bejlerbej (Beglerbeg) / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved
Prodavac školjki, azijska obala Bosfora / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved




Možda nije najlepši, ali moj lični favorit koji ne propuštam u poseti Istanbulu je Ortakoj.... Kitnjasta "barokna" džamija nije jedina koja privlači pažnju posetilaca Ortakoja, pogotovo u kasno letnje popodne ili rano predvečerje. Sam njen položaj, na rtu sa brodićima ukotvljenim na doku, ili onim koji krstare moreuzom, sa Bosforskim mostom u pozadini, ovo mesto čini nekim od najromantičnijih na Bosforu, jednom od večnih razglednica ovog dela Istanbula.

Iza džamije, kod trga sa klupama i igralištem za decu nalaze se mnogobrojni kiosci sa jelima "s' nogu". Probajte gözleme – turske, slane palačinke sa sirom, ili možda komadiće pržene lignje na ražnjiću. Potpuni hit Ortakoja je kumpir – veliki krompir, skuvan sa ljuskom, u koji se dok je još vruć stavi topljeni kačkavalj. Osim kačkavalja, po ceni od oko 3 evra iz izloga kioska izaberite još neku od mnogobrojnih salata koju će vam sipati u krompir, uz majonez i kečap, ako želite. 



Još o Turskoj:













Azijska obala Bosfora, Fatihov most / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved

Kumpir / Photo: Ivana Dukčević © All rights reserved